‘Je hoeft niet alleen naar Von Münchhausen te gaan als je zelf een casus hebt’. Voor Ingrid Mazurel snijdt het mes aan twee kanten. Als de teamcoach van Sociaal Wijkteam Bos- en Gasthuis op maandag 2 november Von Münchhausen ontvangt, kan zij allereerst haar gastvrijheid tonen. Daarnaast zijn de schijnwerpers gericht op de sociaal wijkteams, een tamelijk nieuw fenomeen in de samenleving. ,,Wij moeten nog bekender worden.’’

Aandacht is nodig, vindt Ingrid. Iedereen mag, nee, moet weten wat voor belangrijk werk het team verricht sinds de – aanvankelijk proefsgewijze  – start van de sociaal wijkteams in 2013. Haar uitvalsbasis is buurthuis Vogelvlucht.  ,,Maar buiten de spreekuren zul je hier weinig mensen aantreffen’’, zegt de ervaren teamcoach. ,,Wij vliegen vaak uit, willen aanwezig zijn in de wijk, gaan naar de mensen toe. Een van onze medewerkers die altijd goed herkenbaar en energiek door de wijk crost, kreeg pas een prachtig compliment: ‘je lijkt wel een kolibrie ’. ’’

Door een reeks veranderde wetten (Participatiewet, Jeugdwet en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning) komen meer taken en een versoberd budget naar de gemeente toe. In Leiden werken de sociaal wijkteams nauw samen met het Jeugd- en Gezin Team (JGT) om mensen met zorgvragen te bedienen. ,,Onze organisaties hebben raakvlakken. Daardoor hoeft niemand tussen de wal en het schip te vallen. Wij proberen mensen die hulp zoeken zelfredzaam te maken of – als dat niet lukt – samen redzaam. Om een eenvoudig voorbeeld te noemen: voor iemand die niet meer kan lopen, organiseren we een rolstoel. Zonder veel geregel kan die persoon dan weer zelfstandig verder.’’

Individuele hulpvragen maakt het team als het even kan collectief. Maar als de problematiek zich daartoe niet leent, verwijst Ingrid mensen door naar gespecialiseerde hulpverleners. Lachend:  ,,Soms denken ze dat wij sociale huisartsen zijn, maar dat is natuurlijk niet zo. Wat we wel kunnen doen is mensen een steuntje inde rug geven als zij verdwalen in onze complexe maatschappij. Dan hoeven zij bijvoorbeeld na een echtscheiding of een sterfgeval de boot niet te missen. Met enkele gesprekken en tips kunnen mensen soms al weer zelfstandig verder. Maar als wij merken dat langdurige begeleiding nodig is, zijn daar andere instanties voor.’’

Door deze werkwijze komt Ingrid bijna als vanzelf bij de Von Münchhausenbeweging terecht. Ook daar bestaat het principe dat je ketenpartners zoekt als je zelf met een probleem (casus) niet verder komt. De onderlinge lijnen moeten kort zijn en van afschuiven is geen sprake. ,,Von Münchhausen kende ik al, want ik heb wel een prettig contact gehad met Ton (Snepvangers, van Diaconaal Centrum De Bakkerij), zonder dat dat overigens meteen tot een oplossing leidde. Maar je hoeft niet alleen naar Von Münchhausen te gaan als je zelf een casus hebt; je kunt ook problemen van andere instanties helpen oplossen. Daarom vind ik het nuttig om vast toe te treden.’’

Net als in veel  Von Münchhausen-gevallen herkent Ingrid in haar dagelijks werk bepaalde patronen . ,,Vaak komen mensen op ons inloopspreekuur (of op afspraak) met een enkelvoudige hulpvraag, bijvoorbeeld van financiële aard. Als je dan doorvraagt, blijkt er vaak sprake van een meervoudige problematiek.’’

Om de problemen in de wijk te kunnen signaleren, moet de drempel van buurthuis Vogelvlucht laag zijn. ,,Niet iedere inwoner weet precies waar alle wijkteams in Leiden zitten, ondanks een eerder publiciteitsoffensief. Helaas kunnen we nog niet iedereen bereiken. Maar horen we,  bijvoorbeeld van bezorgde buren of familie, dat iemand in de wijk de deur niet meer opendoet dan blijven we niet wachten. Dan zoeken we meteen zelf contact.’’

Ingrid krijgt ook signalen dat mensen zorg mijden, bijvoorbeeld door verhoging van de eigen bijdrage voor huishoudelijke ondersteuning. ,,Die ontwikkeling baart me zorgen, ook al kan ik geen concrete gevallen noemen. Maar als ik hoor dat mensen om financiële redenen moeten afzien van zorg, vraag ik mij af of wij met zijn allen nog wel zo sociaal zijn.’’

Daarmee wil Ingrid niet zeggen dat de geldkraan onbeperkt open moet. Graag zet zij de tering naar de nering, door hulpzoekenden zo veel mogelijk ‘in hun eigen kracht te zetten’. De Leidse aanpak, enthousiast uitgedragen door wethouder Roos van Gelderen (,,Zij heeft een tomeloze energie’’) spreekt Ingrid aan. ,,Maar dan nog merk je dat je – zelfs met tien hulpverleners –  niet elk probleem kunt oplossen.’’

Nieuwkomer Martijn Steysel zoekt mens achter de regeling. Dat is wat je noemt een mooie binnenkomer. Hij snuffelde in juni voor het eerst rond tijdens een bijeenkomst van de Leidse Von Münchhausenbeweging. De 34-jarige adjunct-directeur van R.K. Zorgcentrum Roomburgh was meteen verkocht. Nu krijgt hij op maandag 7 september meteen het hele gezelschap op bezoek, want de sociale wijkteams bleken andere verplichtingen te hebben op deze avond.

“Het heeft intern nog wel wat voeten in de aarde gehad”, zegt Martijn lachend. Maar wie A zegt moet ook B zeggen, vindt hij. En had de nieuwkomer zich in juni niet enthousiast aangemeld voor de volgende bijeenkomst, in november? Nou dan. September is slechts één bijeenkomst eerder. En bij Von Münchhausen is nee geen optie, zo veel had Martijn na één keer al wel opgestoken.

“Bij mijn entree, op uitnodiging van ‘baron’ Frank van Rooy (van Radius), was ik aangenaam verrast. Von Münchhausen Leiden kende ik nog helemaal niet. Ik dacht dat het een eliteclubje was dat wat zat te netwerken. Maar juist een beweging – het wordt zegt het al – spreekt mij enorm aan. De aanpak van een concreet probleem sluit aan bij mijn  manier van werken. Ook ik houd ervan om dingen in beweging te zetten. Ik krijg er energie van. Alleen kom je door de drukke dagelijkse realiteit te weinig toe aan sparren met andere partijen. Bij Von Münchhausen kan dat. Ik vind het waardevol om buiten de gebaande paden oplossingen te zoeken voor problemen. Te vaak doen we dat door alleen vanuit onszelf of onze eigen organisatie te redeneren.’’

Hoewel de ontvangst van ruim veertig gasten een extra inspanning vergt, verheugt Martijn zich op de aanstaande bijeenkomst. Hij kan maandag tonen wat het rooms-katholieke zorgcentrum, net zo schitterend als strategisch gelegen aan het Rijn-Schiekanaal, waard is. Sinds de verbouwing van vorig jaar is het gebouw ook van binnen tiptop, met als sieraad de zelfstandige keuken. “Een proef met gemaksvoedsel pakte wat mij betreft negatief uit. Zelf koken is veel lekkerder.  We koken niet alleen voor onze 80 bewoners, maar ook voor mensen uit de wijk. En maandag dus ook voor onze gasten.”

Als kleinschalige zorginstelling legt Roomburgh de lat graag hoog. “Wij hebben nieuwbouwplannen en willen van betekenis zijn voor de wijk.” Dat de aanpak aansluit, blijkt uit de wachtlijst van honderd mensen, met een wachttijd van 2 jaar. De rooms-katholieke signatuur (“Roomburgh staat daarom open voor alle gezindten”) blijkt onder meer uit de inpandige kapel, die dagelijks wordt bezocht en ’s zondags doorgaans vol zit. “De oudere generatie heeft hier duidelijk behoefte aan. Er zijn zelfs mensen uit andere provincies die hier wonen, omdat ze bijvoorbeeld onze pastoor kennen of graag in een katholiek zorgcentrum verblijven.”

Martijn kennen de bewoners ook, en andersom kent de adjunct-directeur alle bewoners en medewerkers persoonlijk. “Ik ben graag onder de mensen. Juist daarom heb ik als jurist (ministerie van VWS) mijn bakens verzet en bewust voor een baan in de zorg gekozen. Ik wil de mens achter de regeling zien. Spijt van mijn overstap heb ik nooit gehad. Wel ben ik erachter gekomen dat het in de zorg kei- en keihard werken is. De bureaucratie – vooral buitenshuis – zou ik wel willen missen. In plaats daarvan loop ik liever over de werkvloer.”

Maandagmiddag om vijf uur zal dat het geval zijn. Als gastheer van Von Münchhausen trakteert hij de bezoekers ongetwijfeld op een anekdote over Moeder Theresa. “Ik heb hem niet van mijzelf, maar van onze directeur.” De kern van het betoog komt erop neer dat zij met onze bureaucratische manier van zorgverlening toch niet uit de voeten zou kunnen om mensen te helpen. Ook zij zou het waarschijnlijk eerder op zijn Von Münchhausens doen: “Nee is geen optie.”

De GGD Hollands Midden is een trouwe deelnemer aan de Von Münchhausensessies. Vanaf het prille begin werkt de Gemeentelijke Gezondheidsdienst enthousiast mee om met andere instanties knelpunten in de samenleving op te lossen. ,,In onze eigen organisatie passen wij het Münchhausenmodel in zakformaat al langer toe.’’

‘Baron’ Sjaak de Gouw, directeur van de GGD,  verklaart zich nader. Rustig en raak legt hij uit dat de GGD op het snijpunt van bestuurlijke orde, veiligheid en zorg werkt. ,,Wij verbinden die drie terreinen’’, zegt hij. Ook wijkt  de GGD af van de rest doordat het bijvoorbeeld geen eigen opvangvoorziening heeft. ,,En geen raad van bestuur boven ons. De gemeente is onze bestuurder. In totaal heb ik  maar liefst 19 bazen.’’

Mede door die brede opzet is de GGD van nature geneigd om met partners in conclaaf te gaan. Of dat nu de politie, de woningcorporatie, stichting De Binnenvest of de gemeente is, samen sta je sterker. ,,Zo werkt Von Münchhausen ook’’, zegt Monique Veenstra enthousiast. ,,Dat had ik meteen in de gaten toen die meneer uit Rotterdam (Aad van Nes) in het stadhuis op een fantastische manier kwam vertellen hoe de beweging in Rotterdam optreedt.  Het is toch mooi dat wij ons er niet bij neerleggen dat zaken vastlopen omdat iedereen zich aan de regels houdt.’’

Als ‘hartenjager’ is Veenstra een vaste en graag geziene gast op de tweemaandelijkse bijeenkomsten. Niet alleen draagt zij regelmatig een casus aan, maar ook legt zij uit hoe de beweging nog beter kan werken. ,,Eigenlijk moet iedereen die een casus inbrengt zich goed voorbereiden en zijn casus met feiten onderbouwen. Soms is overleg met het meldpunt van de GGD al voldoende en hoeft zo’n zaak  niet eens bij Von Münchhausen te worden besproken. Of kan die juist krachtdadiger worden aangepakt. Daarnaast moet ik nog regelmatig uitleggen dat wij niet van de GGZ (Geestelijke Gezondheidszorg) zijn, al snap ik de vergissing.’’

Zaken die bij Von Münchhausen ter sprake komen, zijn volgens Monique Veenstra vaak ingewikkeld. ,,Ook al doe je nog zo je best als hulpverlener, dan nog ziet een klant soms onverwacht af van de geboden oplossing. Dat kan frustrerend zijn. Als je zo’n casus dan inbrengt bij Von Münchhausen, vind ik dat geen brevet van onvermogen. Integendeel, het zou wat mij betreft nog wel wat wilder mogen.’’

Sjaak de Gouw deelt die mening. De Leidse beweging blijft werkt volgens hem op operationeel niveau (de hartenjagers met hun casussen) prima, maar voor de baronnen ziet hij ook een schone taak weggelegd. ,,Als een casus zou vastlopen door een gebrek aan samenwerking, hoeven baronnen de zaak niet vlot te trekken. Pas als we tegen de grenzen van de regels aanlopen, kunnen wij die oprekken. We mogen dat misschien niet, maar gezien de ernst van de zaak kunnen we het dan toch doen. Die scherpte mis ik nog bij Von Münchhausen, maar misschien is het ook niet nodig.’’

Vandaar dat de GGD-directeur (,,Ik kom als ik verwacht dat mijn aanwezigheid een meerwaarde heeft’’) lang niet alle Von Münchhausenbijeenkomsten bezoekt. Op maandag 1 juni, als de GGD gastheer is, geeft hij uiteraard wel acte de présence. ,,Ik houd dat een  praatje zonder plaatjes.’’ Dan rest er nog tijd genoeg om oude en nieuwe casussen te bespreken, op acht hoog in het gebouw aan de Parmentierweg hopelijk in alle opzichten op hoog niveau. ,,Dat moet zeker lukken als de casuïstiek van tevoren wordt rondgestuurd’’, besluit Sjaak de Gouw.

Buitenring

Een verschil tussen de GGD en de Von Münchhausenbeweging in Leiden is de ‘buitenring’, zoals Sjaak de Gouw het noemt. Hij verstaat daaronder de organisaties die wat verder afstaan van de professionele hulpverleners, maar wel kunnen  bijdragen aan oplossingen voor lastige casussen. Kerken, fondsen en vrijwilligersorganisaties ziet hij als een welkome aanvulling.

Wel signaleert hij de beperking van deze buitenring. ,,Zulke organisaties missen soms het overzicht van het gehele netwerk. Ik merk dat bijvoorbeeld bij de nieuwe wijkzorgteams. Zij denken zaken te kunnen aanpakken, maar die blijken bij nader inzien soms toch te complex.’’

Toch hoopt Sjaak de Gouw dat de buitenring van de Von Münchhausen steeds breder wordt.  Volgens Monique Veenstra overweegt ook het Leger des Heils – voorheen nogal gereserveerd ten opzichte van de beweging – toe te treden.

Radius is op maandag 13 april gastheer van Von Münchhausen. Directeur-bestuurder Frank van Rooij verheugt zich op die bijeenkomst. ,,Mijn powerpointpresentatie zal kort en bondig zijn’’, zegt hij lachend. ,,Want het gaat dan niet om Radius, maar om de beweging.’’

Toch legt Van Rooij graag uit wat zijn dagelijkse werk inhoudt. Hij geeft leiding aan een organisatie die zich inzet voor duizenden thuiswonende ouderen, chronisch zieken, gehandicapten en mantelzorgers in Leiden en Oegstgeest. Door diensten als het ouderenadvies, het wijkwerk op de locaties, Maaltijd aan Huis, personenalarmering en dagopvang kunnen ouderen langer zelfstandig wonen. Zo bespaart Radius de maatschappij kosten, en dat met een uitgebreid netwerk van vrijwilligers. ,,Wij zijn er voor wie het zelf niet redden’’, zegt de directeur  ,,inclusief Nieuwe Nederlanders. Radius Leiden en Oegstgeest heeft zijn wortels in de wijk.’’

Al in 2012 werd Frank van Rooij warmgemaakt voor Von Münchhausen, de beweging die geen ‘nee’ kent en over de schutting van de eigen organisatie heenkijkt. ,,Als ik me niet vergis heeft Marianne den Hartog van De Sleutels mij destijds enthousiast gemaakt.  ‘Baron’ Van Rooij somt op waarom hij deze Leidse beweging  goed vindt. ,,De lijnen zijn kort en door het informele karakter kom je gauw in contact met mensen die je anders nooit zou spreken. In zo’n setting kun je gemakkelijk over grenzen heen denken.’’

Von Münchhausen is volgens Van Rooij laagdrempelig en praktisch. ,,Het is slim bedacht, slechts twee uur, inclusief een goede maaltijd  – en dat aan het eind van de dag – zo zit je half acht thuis. Door het roulerende gastheerschap leer je bovendien andere organisaties beter kennen. Dat draagt weer bij aan onze kennis over de stad.’’

Wel vraagt de voorman van Radius zich af of de tweemaandelijkse bijeenkomsten voldoende opleveren. Op zijn aandringen kwam vorig jaar een overzicht van ingebrachte en opgeloste casussen tot stand: meten is immers weten.  ,,Ik weet eigenlijk niet wat een goede score is. Misschien kunnen we eens een enquête houden over wat organisaties verwachten van de beweging. We hoeven heus niet alle problemen van de stad te bespreken. Voor mij betekent Von Münchhausen een bijzondere constructie voor bijzondere problemen.  En onze bijeenkomsten bevorderen de deskundigheid.’’

Gedragscode
Op één punt kan Von Münchhausen Leiden zich volgens Frank van Rooij nog verbeteren. Hij pleit voor meer zorgvuldigheid op- het gebied van privacy. ,,Zeg maar een gedragscode: namen moeten niet genoemd worden, en dat slipt er wel eens doorheen.’’

,,Ik krijg daar vragen over van nieuwkomers’’, zegt hij. ,,Het gebeurt weliswaar niet zo vaak, maar het kan potentiële deelnemers afremmen om een casus in te brengen. Het verloop onder de deelnemers aan Von Münchhausen is zo groot, dat er toch een kans bestaat dat namen op straat komen te liggen. Dat kunnen we met zijn allen voorkomen door casussen anoniem in te brengen. De ene organisatie is daarin wat meer getraind dan de andere. Maar ik denk dat iedereen het met eens is dat dat zo moet. Verzachtende omstandigheid is wel, dat Von Münchhausen heeft geregeld dat de bijeenkomst besloten is en de website een afgeschermd gedeelte heeft.”

Waterland
Met wat passen en meten zouden de deelnemers aan Von Münchhausen op13 april wel onderdak kunnen vinden in één van de locaties van Radius, zelfs in het statige pand aan de Hooglandse Kerkgracht. Maar toch kiest de organisatie voor  een ander gebouw: het Waterland College. ,,Dat is een prachtige moderne school, waarmee we toch al nauwe betrekkingen onderhouden.  Zo organiseren we er met zeven andere organisaties om de 2 maanden een Alzheimer Café.’’ In wezen is deze samenwerking een Von Münchhausen in het klein, acht verschillende organisaties hebben het samen opgepakt. De deelnemende organisaties vullen elkaar aan waar dat nodig is.

Japan
Frank van Rooij vertelt, dat hij op werkbezoek is geweest in Japan. In het land van de Rijzende Zon mocht hij uitleggen hoe Radius erin slaagt veel ouderen actief te krijgen in het vrijwilligerswerk. ,,Op dat gebied scoort Nederland na Zweden het hoogst van de hele wereld. Veel beter ook dan Japan, dat nog meer vergrijsd is dan Nederland. In Japan is vooral in landelijke gebieden de mantelzorg binnen de familie nog erg intact, maar vooral in de steden is een grote behoefte aan vrijwilligerswerk onder de vergrijsde bevolking .’’

Via de Leyden Academy kwam Van Rooij in contact met een Japanse delegatie die onderzoek doet naar vrijwilligerswerk onder  ouderen. Nadat de Japanners eerst uitgebreid kennis hadden gemaakt met de aanpak van Radius, en collega organisaties,  kreeg Van Rooij een uitnodiging voor een tegenbezoek.  ,,Ik was voor hen, al zijn ze veel te beleefd om me zo te noemen,  de kers op de taart. De presentatie van hun driejarig onderzoek werd zo opgeleukt met praktijkverhalen.  In Tokio duurde mijn PowerPoint wat langer dan normaal, omdat ik een tolk nodig had. Maar de boodschap is overgekomen.  Ook ik heb heel wat opgestoken. Japanners worden, onder meer door gezond te  eten en veel te bewegen, gemiddeld nog ouder dan wij. Vandaar dat zij zo hard op zoek zijn naar vrijwilligers, omdat de individualisering in de samenleving en het isolement onder ouderen daar ook zijn toegenomen. Tot slot ben ik diep onder de indruk geraakt van de mooie omgangsvormen, de beleefdheid, het buigen en de aandacht in het contact zijn heel bijzonder.’’